تست‌های تشخیصی بر اساس تخصص‌های پزشکی

روماتولوژی (Rheumatology)

هدف: تشخیص و بررسی بیماری‌های خودایمنی سیستمیک

• ANA/ENA: نخستین خط تشخیص لوپوس (SLE)، اسکلرودرمی و سندرم شوگرن. الگوی فلورسانس (هسته‌ای، سیتوپلاسمی) به افتراق بیماری‌ها کمک می‌کند.
• Anti-CCP: اختصاصی‌ترین مارکر آرتریت روماتوئید (حساسیت ۹۸٪). مثبت شدن آن حتی سال‌ها قبل از بروز علائم، پیش‌آگهی بیماری را تعیین می‌کند.
• cANCA/pANCA: برای تشخیص واسکولیت‌های سیستمیک مانند گرانولوماتوز وگنر (PR3+) و پلی‌آنجئیت میکروسکوپی (MPO+).
• فاکتور روماتوئید (RF) : در ۷۰٪ بیماران RA مثبت می‌شود، اما در عفونت‌ها و سالمندان نیز مثبت کاذب می‌گردد.
  نکته مهم: ترکیب Anti-CCP+ و RF+ تشخیص RA را قطعی می‌کند و نیاز به شروع سریع درمان دارد.

گوارش و کبد (Gastroenterology & Hepatology)

هدف: تشخیص بیماری‌های التهابی روده و اختلالات کبدی

• AMA/ASMA: مارکرهای سیروز صفراوی اولیه (PBC) و هپاتیت خودایمنی.
• Anti-tTG IgA: تست طلایی سلیاک (حساسیت ۹۸٪). مقادیر بالا (>۱۰ برابر نرمال) نیاز به بیوپسی دئودنوم را کاهش می‌دهد.
• Calprotectin: مارکر التهاب روده. مقادیر >۵۰ µg/g نشانه IBD (کرون/کولیت اولسراتیو) و تفکیک آن از IBS است.
• ASCA/pANCA: الگوی ASCA+/pANCA- نمایانگر کرون، و ASCA-/pANCA+ نمایانگر کولیت اولسراتیو است.
  نکته مهم: Calprotectin > 150 µg/g حساسیت ۹۲٪ برای تشخیص IBD دارد و جایگزین کولونوسکوپی در بررسی درمان است.

غدد درون‌ریز (Endocrinology)

هدف: ارزیابی اختلالات هورمونی و متابولیک

• TSH Receptor Ab: تشخیص بیماری گریوز و بررسی ریسک فتوپاتی تیروئیدی در بارداری.
• C-Peptide: تمایز دیابت نوع ۱ (مقادیر پایین) از نوع ۲ (نرمال/بالا).
• AMH: بهترین شاخص ذخیره تخمدانی. سطح <۱ ng/ml کاهش ذخیره و >۳.۵ ng/ml احتمال PCOS را مطرح می‌کند.
• کورتیزول شبانه: استاندارد طلایی برای تشخیص سندرم کوشینگ (مقادیر >۱.۸ µg/dl تشخیصی است).
  نکته مهم: در زنان با AMH < 0.5 ng/ml، شانس بارداری طبیعی کمتر از ۵٪ است.

نورولوژی (Neurology)

هدف: شناسایی بیماری‌های عصبی خودایمنی و پارانئوپلاستیک

• Anti-AQP4: تشخیص NMOSD (حساسیت ۸۰٪). مثبت بودن آن پاسخ به ریتوکسیماب را پیش‌بینی می‌کند.
• Anti-NMDA Receptor: انسفالیت لیمبیک. ۵۰٪ موارد با تراتوم تخمدان همراه است و جراحی تومور بهبودی ایجاد می‌کند.
• Anti-GAD65: مرتبط با دیابت نوع ۱، آتاکسی مخچه‌ای و انسفالیت. مقادیر >۲۰۰۰ IU/ml اختصاصی‌تر است.
  نکته مهم: انسفالیت NMDA در زنان جوان با علائم روان‌پزشکی حاد آغاز می‌شود و با ایمونوتراپی ۷۵٪ بهبودی کامل دارد.

نفرولوژی (Nephrology)

هدف: تشخیص بیماری‌های گلومرولی و توبولواینترستیشیال

• Anti-PLA2R: مارکر ممبرانوس نفروپاتی (حساسیت ۷۰٪). مقادیر آن با فعالیت بیماری ارتباط مستقیم دارد.
• ANCA: cANCA (PR3+) در گرانولوماتوز وگنر، pANCA (MPO+) در پلی‌آنجئیت میکروسکوپی.
• پروتئین ادرار ۲۴ ساعته: استاندارد طلایی ارزیابی آسیب گلومرولی. مقادیر >۳.۵ g/24h نشانه سندرم نفروتیک است.
  نکته مهم: مثبت شدن همزمان Anti-GBM و ANCA پیش‌آگهی بد و نیاز به پلاسمافرز فوری دارد.

پوست (Dermatology)

هدف: تشخیص بیماری‌های تاولی و اسکلروتیک

• Anti-Desmoglein 1/3: پمفیگوس ولگاریس. مقادیر آنتی‌بادی با شدت بیماری همبستگی دارد.
• Anti-BP180: پمفیگوئید بولوز. تست الایزا حساسیت ۹۷٪ دارد.
• Anti-Scl-70: مارکر اسکلرودرمی منتشر. مثبت بودن با فیبروز ریوی و خطر بالای مرگ همراه است.

آلرژی و ایمونولوژی (Allergy & Immunology)

هدف: شناسایی واکنش‌های هیپرژیک و نقص ایمنی

• Total IgE: مقادیر >۱۰۰ IU/ml در بالغین نشانه آتوپی است. در آسپرژیلوز ریوی تا >۱۰۰۰ IU/ml افزایش می‌یابد.
• Specific IgE: تشخیص آلرژن‌های اختصاصی (غذایی، تنفسی). حساسیت >۰.۳۵ kU/L مثبت محسوب می‌شود.
• CH50: ارزیابی کمپلمان. کاهش آن در لوپوس فعال، گلومرولونفریت و نقص مادرزادی دیده می‌شود.
  نکته مهم: افزایش همزمان IgE و ائوزینوفیل خون نشانه‌دهنده درگیری انگلی یا بیماری‌های خودایمنی است.

عفونی (Infectious Diseases)

هدف: تشخیص عفونت‌های ویروسی، باکتریایی و انگلی

• TORCH Panel: ضروری در سه ماهه اول بارداری. IgM+ نشانه عفونت حاد است و نیاز به اقدام فوری دارد.
• Avidity IgG: تمایز عفونت حاد (Avidity <۴۰٪) از قدیمی (Avidity >۶۰٪) در توکسوپلاسما و CMV.
• PCR Qualitative/Quantitative: استاندارد طلایی تشخیص هپاتیت B/C، HIV و TB.
  نکته مهم: در هپاتیت B، HBsAg+ >۶ ماه نشانه عفونت مزمن است و نیاز به ارزیابی فیبروز کبدی دارد.

هماتولوژی-انکولوژی (Hematology-Oncology)

هدف: بررسی سرطان‌ها و اختلالات انعقادی

• PSA: بررسی پس از درمان سرطان پروستات. افزایش >۰.۲ ng/ml پس از رادیکال پروستاتکتومی نشانه عود سرطان است.
• D-Dimer: ارزش منفی بالا (حساسیت ۹۵٪) برای رد DVT/PE در بیماران با احتمال بالینی پایین.
• β2-Glycoprotein IgG/IgM: جزء اصلی سندرم آنتی‌فوسفولیپید (ترومبوز یا سقط مکرر + آنتی‌کواگولان لوپوس).
  نکته مهم: ترکیب CA125 + HE4 با محاسبه ROMA Index برای ارزیابی توده‌های تخمدانی کاربرد دارد.

متابولیک و استخوان (Metabolic & Bone)

هدف: ارزیابی پوکی استخوان و اختلالات متابولیک

• ویتامین D: کمبود شدید (<۱۰ ng/ml) با استئومالاسی و میوپاتی همراه است.
• TRAP 5b: مارکر تخریب استخوان. بررسی پاسخ به بیس‌فسفونات‌ها در پوکی استخوان.
• هوموسیستئین: مقادیر >۱۵ µmol/L با افزایش خطر ترومبوز و بیماری عروق کرونر همراه است.
  نکته مهم: در پوکی استخوان، ترکیب DEXA scan + CTX-I بهترین روش بررسی پاسخ به درمان است.

زنان و زایمان (Obstetrics & Gynecology)

هدف: بررسی بارداری و سلامت زنان

• β-hCG: افزایش کمتر از ۶۶٪ در ۴۸ ساعت نشانه حاملگی اکتوپیک یا سقط قریب‌الوقوع است.
• تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) : استاندارد طلایی تشخیص دیابت بارداری.
• Chlamydia trachomatis PCR: علت اصلی PID و ناباروری لوله‌ای. درمان همزمان شریک جنسی ضروری است.
  نکته مهم: کاهش AMH < 1 ng/ml پس از شیمی‌درمانی نشانه کاهش شدید ذخیره تخمدانی است.