معمولاً وقتی مسیر «مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلولی» یا آپوپتوز فعال می‌شود، انتظار داریم سلول از بین برود. اما پژوهشی جدید نشان داده است که بعضی سلول‌ها می‌توانند وارد بخشی از این مسیر شوند، از مرگ کامل فرار کنند و حتی در بازسازی بافت آسیب‌دیده نقش داشته باشند.
پژوهشگران این سلول‌ها را DARE نامیده‌اند؛ یافته‌ای که علاوه بر کمک به درک بهتر بازسازی بافت، ممکن است در آینده برای مطالعه مقاومت بعضی سلول‌ها در برابر پرتودرمانی نیز اهمیت داشته باشد.
سلول‌های DARE چه هستند؟
DARE مخفف عبارت:
Dronc-Activating Radiation-Induced Apoptosis-Resistant Epithelial Cells
است.
به زبان ساده، این‌ها سلول‌های اپی‌تلیالی مقاوم به مرگ هستند که پس از قرار گرفتن در معرض پرتو یونیزان، آنزیمی به نام Dronc را فعال می‌کنند اما برخلاف انتظار، بسیاری از آن‌ها وارد مرحله نهایی آپوپتوز نمی‌شوند.
پژوهشگران این سلول‌ها را هنگام بررسی بافت در حال رشد بال مگس سرکه (Drosophila) شناسایی کردند.
چرا این سلول‌ها نمی‌میرند؟
کاسپازها گروهی از آنزیم‌ها هستند که در اجرای برنامه مرگ سلولی نقش مهمی دارند.
در سلول‌های DARE، یک کاسپاز آغازگر به نام Dronc فعال می‌شود. Dronc در مگس سرکه از نظر عملکردی با caspase-9 در پستانداران ارتباط دارد.
اما اتفاق مهم در مرحله بعد رخ می‌دهد.
پژوهشگران دریافتند پروتئینی به نام Myo1D می‌تواند از فعال‌شدن بیش از حد کاسپازهای اجرایی جلوگیری کند. در نتیجه، با وجود فعال‌شدن بخشی از مسیر مرگ سلولی، سلول الزاماً نمی‌میرد.
وقتی محققان میزان Myo1D را در سلول‌های DARE کاهش دادند، فعالیت کاسپازهای اجرایی افزایش یافت و تعداد بیشتری از این سلول‌ها وارد آپوپتوز شدند.
این یافته نشان می‌دهد Myo1D نقش مهمی در بقای این سلول‌ها دارد.
سلول‌هایی که به بازسازی بافت کمک می‌کنند
نکته جالب این مطالعه این بود که سلول‌های DARE فقط زنده نمی‌مانند.
پس از آسیب ناشی از پرتو، این سلول‌ها شروع به تکثیر می‌کنند و در جبران سلول‌های ازدست‌رفته و بازسازی بافت مشارکت دارند.
پژوهشگران همچنین گروه دیگری از سلول‌های مقاوم را با نام NARE شناسایی کردند. تعامل و تعادل میان سلول‌های DARE و NARE برای بازسازی طبیعی بافت اهمیت داشت.
در آزمایش‌ها، حذف سلول‌های DARE یا مختل‌کردن بعضی مسیرهای مولکولی آن‌ها باعث کاهش بازسازی بافت شد.
یک ویژگی جالب: مقاومت نسل بعدی سلول‌ها
یکی از یافته‌های قابل توجه مطالعه این بود که سلول‌های حاصل از DARE و NARE نیز در برابر پرتودهی مجدد مقاومت بیشتری نشان می‌دادند.
این مقاومت در نسل سلول‌های DARE برجسته‌تر بود.
پژوهشگران این پدیده را نشانه‌ای از نوعی «حافظه مولکولی» مرتبط با مقاومت به مرگ سلولی می‌دانند.
آیا این کشف علت بازگشت سرطان را توضیح می‌دهد؟
هنوز نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت.
پرتودرمانی یکی از روش‌های رایج درمان برخی سرطان‌هاست و هدف آن آسیب‌زدن به سلول‌های سرطانی و از بین بردن آن‌هاست. بنابراین شناخت سلول‌هایی که می‌توانند در برابر آسیب ناشی از پرتو مقاومت کنند، برای تحقیقات سرطان اهمیت زیادی دارد.
نویسندگان مقاله مطرح کرده‌اند که یافته‌های مربوط به سلول‌های DARE ممکن است در آینده به شناخت بهتر سلول‌های مقاوم به پرتودرمانی و مکانیسم‌هایی که در بازگشت بعضی سرطان‌ها نقش دارند، کمک کند.
اما یک محدودیت بسیار مهم وجود دارد:
این مطالعه روی مگس سرکه انجام شده است، نه روی بیماران مبتلا به سرطان.
بنابراین هنوز ثابت نشده است که سلول‌های DARE با همین ویژگی‌ها در بدن انسان وجود دارند یا همین مکانیسم مسئول مقاومت به پرتودرمانی یا عود سرطان در انسان است.
برای پاسخ به این پرسش‌ها، مطالعات بیشتری روی سلول‌های انسانی، مدل‌های پستانداران و در نهایت مطالعات بالینی لازم خواهد بود.
چرا این کشف اهمیت دارد؟
این مطالعه نشان می‌دهد مسیرهای مرگ سلولی همیشه به یک نتیجه ساده یعنی «مرگ یا زنده‌ماندن» ختم نمی‌شوند.
یک سلول ممکن است بخشی از مسیر آپوپتوز را فعال کند، اما همچنان زنده بماند و از همان مسیرهای مولکولی برای تکثیر و بازسازی بافت استفاده کند.
شناخت دقیق‌تر این فرایندها می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا هم مکانیسم بازسازی طبیعی بافت‌ها را بهتر درک کنند و هم در آینده علت مقاومت برخی سلول‌ها در برابر درمان‌های آسیب‌زننده به DNA، از جمله پرتودرمانی، با دقت بیشتری بررسی شود.
توجه
این پژوهش یک مطالعه پایه آزمایشگاهی روی مدل مگس سرکه است و نتایج آن نباید به‌عنوان اثبات یک روش جدید تشخیص یا درمان سرطان در انسان تفسیر شود.
منبع
Braun T, Afgin N, Sapozhnikov L, et al. Apoptosis-resistant cells drive compensatory proliferation via cell-autonomous and non-autonomous functions of the initiator caspase Dronc. Nature Communications. 2025;16:10871. DOI: 10.1038/s41467-025-65996-2
