جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ به آنری بی. کاگان از فرانسه و کنسو سوآی از ژاپن اهدا شد. پژوهشهای این دو دانشمند به یکی از مسائل بنیادی شیمی مربوط میشود: چگونه میتوان واکنشهای شیمیایی را طوری هدایت کرد که یکی از دو شکل آینهای یک مولکول بیشتر از دیگری تولید شود.
مولکولهای آینهای چیستند؟
بعضی مولکولها دو شکل سهبعدی دارند که مثل دست راست و دست چپ، تصویر آینهای یکدیگرند اما کاملاً روی هم قرار نمیگیرند. این ویژگی کایرالیته نام دارد و این دو شکل را انانتیومر مینامند.
این تفاوت در دنیای دارو بسیار مهم است. بدن ما نیز از مولکولهای سهبعدی ساخته شده و یک گیرنده یا آنزیم ممکن است با یک انانتیومر بهتر از انانتیومر دیگر تعامل کند.
چرا این موضوع برای داروها مهم است؟
در برخی داروها، دو فرم آینهای یک ماده میتوانند رفتار متفاوتی داشته باشند. یک فرم ممکن است اثر درمانی مطلوب داشته باشد و فرم دیگر اثر ضعیفتر یا متفاوتی ایجاد کند.
به همین دلیل، شیمیدانان دارویی تلاش میکنند شکل موردنظر مولکول را با خلوص بالا تولید کنند. پژوهشهای کاگان و سوآی ابزارها و مفاهیم مهمی برای رسیدن به این هدف فراهم کردهاند. کمیته نوبل نیز بر اهمیت این دستاوردها برای واکنشهایی که در تولید داروها استفاده میشوند تأکید کرده است.
سهم آنری کاگان
کاگان از چهرههای مهم حوزه سنتز نامتقارن است. پژوهشهای او نشان داد که در برخی واکنشها، یک عدمتقارن کوچک در مواد یا کاتالیزورها میتواند به تولید مقدار بسیار بیشتری از یک فرم آینهای در محصول نهایی منجر شود.
این پدیده به دانشمندان کمک کرد بهتر بفهمند چگونه میتوان یک واکنش شیمیایی را به سمت تولید یک انانتیومر خاص هدایت کرد.
سهم کنسو سوآی
سوآی واکنشهایی را مطالعه کرد که در آن محصول ساختهشده میتواند تولید بیشتر همان فرم مولکولی را تقویت کند. این پدیده خودکاتالیز نامتقارن نام دارد.
در چنین واکنشی، حتی یک برتری بسیار کوچک برای یکی از دو فرم آینهای میتواند بهتدریج تقویت شود تا در نهایت یک فرم بهشدت غالب شود. این کشف برای درک یکی از معماهای قدیمی شیمی، یعنی اینکه چرا سیستمهای زیستی اغلب یک جهت مولکولی خاص را ترجیح میدهند، اهمیت زیادی دارد.
آیا این نوبل برای کشف یک داروی جدید بود؟
خیر.
نوبل شیمی ۲۰۲۶ برای ساخت یک داروی خاص اهدا نشده است.
اهمیت پزشکی آن در این است که کنترل دقیق شکل سهبعدی مولکولها یکی از بخشهای مهم طراحی و تولید دارو است. بنابراین این پژوهشها ابزارهای بنیادی در اختیار شیمیدانان قرار دادهاند تا ترکیبات دارویی را با کنترل بیشتری تولید کنند.
جمعبندی
نوبل شیمی ۲۰۲۶ نشان میدهد که حتی تفاوت بسیار کوچک در جهت فضایی یک مولکول میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
پژوهشهای کاگان و سوآی به شیمیدانان کمک کردهاند بهتر بفهمند چگونه میتوان یکی از دو شکل آینهای یک مولکول را انتخاب و تقویت کرد. این موضوع امروز یکی از پایههای مهم شیمی دارویی و سنتز ترکیبات کایرال محسوب میشود.
منبع
Reuters, Nobel chemistry prize goes to pair who solved mystery of ‘mirror image’ molecules, 7 October 2026.



