جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۶ به سه پژوهشگر برجسته، کارل دایسروث (Karl Deisseroth)، پیتر هگمان (Peter Hegemann) و گئورگ ناگل (Georg Nagel) اهدا شد. کمیته نوبل این جایزه را به دلیل کشفهای آنها درباره کانالهای یونی فعالشونده با نور و توسعه اپتوژنتیک اعطا کرد. این فناوری طی سالهای اخیر به یکی از ابزارهای مهم در تحقیقات علوم اعصاب تبدیل شده است.
اپتوژنتیک چیست؟
اپتوژنتیک (Optogenetics) روشی پژوهشی است که ژنتیک و نور را با یکدیگر ترکیب میکند تا فعالیت سلولهای مشخص، بهویژه سلولهای عصبی، با دقت بالا کنترل شود.در این روش، پروتئینهای حساس به نور در سلولها بیان میشوند. برخی از این پروتئینها مانند Channelrhodopsin در غشای سلول قرار میگیرند و در پاسخ به طول موج مشخصی از نور، کانال یونی خود را باز میکنند. ورود یا خروج یونها میتواند فعالیت الکتریکی نورون را تغییر دهد.به این ترتیب پژوهشگران میتوانند گروه مشخصی از سلولهای عصبی را در زمان بسیار دقیقی فعال یا غیرفعال کنند و سپس اثر آن را بر عملکرد مغز یا رفتار بررسی کنند.
داستان این کشف از کجا شروع شد؟
بخشی از پایه علمی این فناوری از مطالعه جلبکهای حساس به نور شکل گرفت. پژوهشهای پیتر هگمان بر نحوه واکنش جلبکها به نور به شناسایی مکانیسمهای مولکولی حساس به نور کمک کرد.در ادامه، گئورگ ناگل و همکاران نشان دادند که پروتئینهای خاصی از خانواده Channelrhodopsin میتوانند مانند کانالهای یونی عمل کنند و مستقیماً با نور فعال شوند.کارل دایسروث نیز این مفهوم را وارد علوم اعصاب کرد و نشان داد که میتوان با قرار دادن چنین پروتئینهایی در نورونها، فعالیت سلولهای عصبی را با تاباندن نور کنترل کرد. این مجموعه دستاوردها اساس فناوریای را شکل داد که امروز با نام اپتوژنتیک شناخته میشود.
چرا اپتوژنتیک اهمیت دارد؟
مغز از میلیاردها سلول عصبی تشکیل شده است که در شبکهها و مدارهای پیچیده با یکدیگر ارتباط دارند. یکی از مشکلات اصلی علوم اعصاب این بوده است که چگونه میتوان عملکرد یک گروه مشخص از نورونها را بدون تأثیر گسترده بر سایر سلولها بررسی کرد.اپتوژنتیک این امکان را فراهم کرده است که پژوهشگران فعالیت مدارهای عصبی خاص را با دقت زمانی و سلولی بسیار بیشتری مطالعه کنند.این فناوری برای بررسی فرآیندهایی مانند حافظه، حرکت، احساسات، پاداش، یادگیری و رفتار مورد استفاده قرار گرفته و به شناخت بهتر عملکرد مدارهای مختلف مغز کمک کرده است. امروزه اپتوژنتیک در بسیاری از آزمایشگاههای علوم اعصاب در سراسر جهان بهعنوان یک ابزار تحقیقاتی استفاده میشود.
آیا اپتوژنتیک میتواند به درمان بیماریها کمک کند؟
اپتوژنتیک در حال حاضر عمدتاً یک ابزار پژوهشی است و نباید آن را یک درمان رایج یا تأییدشده برای بیماریهای عصبی در نظر گرفت.با این حال، تحقیقات گستردهای در حال انجام است تا مشخص شود آیا اصول این فناوری میتواند در آینده در برخی بیماریها کاربرد بالینی داشته باشد.از جمله زمینههای مورد بررسی میتوان به بیماریهای عصبی و برخی اختلالات بینایی اشاره کرد. همچنین مطالعاتی درباره استفاده از پروتئینهای حساس به نور برای تحریک سلولهای شبکیه و بازیابی بخشی از عملکرد بینایی انجام شده است. برخی کاربردهای احتمالی در حوزه تحریک عصبی و بهبود فناوریهایی مانند کاشت حلزون نیز در دست مطالعه هستند. با وجود این نتایج امیدوارکننده، تبدیل اپتوژنتیک از یک ابزار آزمایشگاهی به درمان گسترده در انسان با چالشهایی مانند انتقال ژن، رساندن نور به بافت هدف، ایمنی و پایداری اثر درمان همراه است.
اهمیت نوبل پزشکی ۲۰۲۶
انتخاب اپتوژنتیک برای نوبل پزشکی ۲۰۲۶ نشاندهنده تأثیر عمیق این فناوری بر علوم اعصاب است. دستاورد سه برنده این جایزه نشان میدهد چگونه مطالعه یک مکانیسم مولکولی ساده و حساس به نور میتواند در نهایت به ابزاری تبدیل شود که امکان بررسی یکی از پیچیدهترین ساختارهای زیستی یعنی مغز انسان را فراهم میکند.
منابع
The Nobel Prize, Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026, NobelPrize.org.
Reuters, German and US scientists win Nobel medicine prize for work on light and brain, 5 October 2026.



